Amaç
"Yapabilir miyiz?" sorusunun yanına "yapmalı mıyız?" sorusunu koymak; müşteriye, çalışana ve topluma karşı güveni korumak.
Ne zaman
- Müşteriye giden otomatik mesaj, kampanya görseli, işe alım elemesi, fiyat/skorlama kararı, sosyal medya içeriği.
- Çalışan veya müşteri verisiyle çalışan her otomasyon/ajan.
Yedi soru
- Doğruluk — İçindeki iddialar doğrulandı mı? (AI her zaman doğru değil.)
- Şeffaflık — Alıcı, karşısında yapay zekâ olduğunu/metnin AI ile üretildiğini bilmeli mi? Biliyor mu?
- Empati simülasyonu — Metin duygusal bağ kuruyormuş gibi mi yazılmış? İnsan sanılma riski var mı?
- Manipülasyon — Aciliyet, korku, kıtlık gibi baskı unsurları abartılı mı?
- Yanlılık — Veri ya da çıktı bir grubu dezavantajlı bırakıyor mu (yaş, cinsiyet, köken, bölge)? "Veriyi insanlar üretir."
- Aşırı güven ve sorumluluk — Karar tamamen çıktıya mı bırakılıyor? Son sözü kim söylüyor, hata olursa kim sorumlu?
- Telif ve mahremiyet — Görsel/metin başkasının eserine mi dayanıyor; kişisel veri var mı?
Adımlar
- Çıktıyı/senaryoyu al; yedi soruyu tek tek puanla: Sorun yok / Dikkat / Durdur.
- "Durdur" varsa somut düzeltme öner; "Dikkat" için tek cümlelik önlem.
- Kısa karar: Gönder · Düzelt ve gönder · Gönderme.
Çıktı biçimi
7 satırlık tablo (Soru | Durum | Not/önlem) + karar cümlesi.
Kontrol listesi
- ☐ Puanlama gerekçeli mi, yoksa hepsi "sorun yok" mu?
- ☐ Şeffaflık için somut cümle önerildi mi?
- ☐ İnsan onay noktası belirtildi mi?
Kullanıcı için kısa sürüm (istem kartı)
Şu çıktıyı/senaryoyu etik açıdan tara. Yedi soru: doğruluk, şeffaflık (AI kullanımı belirtilmeli mi), empati simülasyonu/insan sanılma, manipülasyon, yanlılık, aşırı güven ve sorumluluk, telif ve mahremiyet. Her biri için Sorun yok / Dikkat / Durdur ve tek cümle gerekçe. Sonunda karar: gönder, düzelt ve gönder, gönderme. Metin: {metin}
Örnek
Otomatik tahsilat mesajı: Manipülasyon = Dikkat ("son uyarı" ifadesi gerçek değilse kaldır); Şeffaflık = Sorun yok (ticari bildirim); Sorumluluk = Dikkat (gönderim öncesi muhasebe onayı).